İDARİ YAPTIRIMLAR

1. İdari Yaptırımın Tanımı

İdari yaptırımlar literatürde, “yasaların açıkça yetki verdiği ve yasaklamadığı durumlarda araya yargı kararı girmeden idarenin doğrudan doğruya, bir işlemi ile ve İdare Hukukuna özgü usullerle uyguladığı müeyyideler1” “idarenin idari düzeni korumaya yönelik, bireylerin idari düzene aykırı davranışları nedeniyle idarece düzenlenen, ilgililerin idareye karşı olan borç ve yükümlülüklerini yerine getirmelerini ve idarece konulmuş bulunan yasaklara uymalarını sağlamayı amaçlayan kararlar” olarak ifade edilmektedir.2

AYM idari yaptırımlarla ilgili “İdarenin bir yargı kararına gerek olmaksızın yasaların açıkça verdiği yetkiye dayanarak İdare Hukukuna özgü yöntemlerle, doğrudan doğruya bir işlemi ile uyguladığı yaptırımlara, verdiği cezalara idari yaptırım denilmektedir.” şeklinde bir tanımlama yapmıştır.

İdari yaptırımları Türk hukukunda en temel ve genel olarak düzenleyen kanun ise, 5326 sayılı Kabahatler Kanunu’dur. Kabahatler Kanununda idari yaptırımlar, ayrı bir bölüm olarak 16’ncı maddede özel olarak düzenlenmiştir.

 

2. İdari Yaptırımların Özellikleri

Ø Adli sicile kaydedilmezler,

Ø Mahkeme kararına gerek duyulmadan idarece doğrudan uygulanır,

Ø TCK ‘da düzenlenen ceza yaptırımlarında olduğundan farklı olarak seçenek yaptırımlara çevrilemez,

Ø Ceza yaptırımlarında esas alınan “ne bis in idem” kuralı idari yaptırımların geçerliliğini yitirmektedir.

Ø İdari yaptırımlar ile ceza yaptırımlar birbirinden ayrıdır, iki yaptırım arasında bağlantı kurulamaz.

Ø İdari yaptırımlar ceza kanunlarından farklı olarak düzenlendiğinden kendine özgü zamanaşımı sürelerine tabidir.

 

3. İdari Yaptırım Türleri

 

İdari Para Cezaları

İdari para cezaları idari yaptırım türleri içinde en yaygın uygulama alanı bulan idari yaptırım türlerindendir. İdari para cezaları mevzuatta düzenlenmesi açısından ise yukarıda ifade edildiği üzere Kabahatler Kanununun 16’ncı maddesinde idari yaptırım türleri arasında sayılmış, Kanunun 17’nci maddesinde de idari para cezalarının nevi ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

 

Mülkiyetin Kamuya Geçirilmesi

Mülkiyetin kamuya geçirilmesi idari yaptırımı, toplum düzeninin devamlılığını sağlamak adına düzene aykırılık teşkil eden bir eylem sebebiyle idarece bireylere uygulanacak mali yaptırım şeklinde ifade edilmektedir. Mülkiyetin kamuya geçirilmesi yaptırımı genel olarak Kabahatler Kanununun 18’nci maddesinde düzenlenmiştir.

 

Disiplin Hukuku Kapsamında İdari İşlemler

Kamu hizmetinin devamını sağlayan idare, bu faaliyetlerin yürütülmesinde görev alan görevliler için belli başlı davranış kuralları düzenlemiştir. İdarenin birçok alanında görev alan personel için disiplin hukuku düzenlenmiştir. İşte bu düzenlemelere aykırı davranış sergileyen personeline idarenin personelin tabi oldukları disiplin mevzuatınca disiplin yaptırımı uygulaması mümkündür.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 124’üncü ve 125’nci maddesinde devlet memurluğuna ilişkin disiplin yaptırımları düzenlenmiştir.

507 sayılı Esnaf ve Küçük Sanatkârlar Kanunu’nun 24’ncü maddesinde mesleğin gereklerine aykırı davranan ve Kanuna tabi kişilere disiplin cezası uygulanacağı düzenlenmiştir.

6413 sayılı TSK Disiplin Kanunu da asker kişilerin disiplin hukukunu başlı başına düzenleyen bir kanundur. Askeri personelin disiplinsiz davranışlarına yönelik yetkili amir ve kurul tarafından Kanunun 11’nci maddesinde belirtilen disiplin yaptırımları uygulanacağı düzenlenmiştir.

Kolluk Faaliyetine İlişkin İdari Yaptırımlar

İdarenin kamu düzenini korumak ve sağlamak amacıyla giriştiği ve kamu özgürlüklerini sınırlayıcı tüm faaliyetleri kolluk faaliyeti olarak adlandırılmaktadır. Kamu gücü ve egemenliğin tüm özelliklerine rastlanan ve bütünüyle idari usuller uygulanarak yürütülen kolluk faaliyetleri, bir ülkenin iç güvenlik, sağlık, dirlik ve esenlik ile bireylerin kendilerine ve malvarlıklarına karşı olası saldırıları önlemek amacıyla idare tarafından alınan ve uygulanması da bazı yaptırımlar ile güçlendirilen genel ya da birel önlemleri ve bu amaca yönelik hizmetlerin hepsini kapsayan bir alandır.

 

4. İdari Yaptırımların Uygulanması

Yasal mevzuat tarafından düzenlenen ve idare tarafından yürütülen kurallara uymayan bireylerin genel toplum düzenini bozmasını önlemek, yine idarenin yükümlülüklerindendir. Uyması gereken kurallara uymakta zorluk yaşayan bireylerin genel düzene yeniden ayak uydurması için yasal mevzuattan aldığı yetkiyle idare, hafiften ağıra doğru belli başlı bazı yaptırımlar uygulayabilirler. Tabi bireylerin kabahat niteliğinde yaptıkları ihlallere karşı yaptırım yetkisini kullanan idareler tarafından uluslararası temel hak ve özgürlükleri konu alan düzenlemelere ve Anayasal hükümlere aykırı davranmamak esastır. Anayasa’nın özellikle 2’nci maddesinde düzenlenen insan haklarına saygı ve sosyal hukuk devletinin gereklerine aykırı davranmamak idarenin görevidir. Yine aynı şekilde Anayasa’nın 8’nci maddesinde düzenlenen yürütme yetkisi ve görevi başlığı içeriğinde idarenin anayasa ve kanunlara uygun hareket etme yükümlülüğü sarih şekilde ifade edilmiştir.